Feirar 100 år med nye historier

Senga til Kong Christian IV, ei krambu, ein skomakarverkstad og nye utstillingar. Denne gjengen byr på mange historiske nyheiter i Sunnfjord Museum sitt jubileumsår.

– Vi er eit levande museum som utviklar oss. Ikkje ein statisk støvsamlar, seier museumsleiar Sallie Anna Pisera.

– Kva?

– Ja, det kan vere at gjenstandane og bygga du såg her for nokre år sidan er dei same, men forteljingane endrar seg. Vi utviklar museet gjennom forsking, set i stand bygningar, bygger nye utstillingar og formidlar nytt innhald. Vi er i utvikling og har stadig nye historier å fortelje. Det skal gjestene våre få merke ekstra godt i jubileumsåret vårt, seier Pisera.

Før vi kjem til høgdepunkta over alt det nye som skal skje i jubileumsåret, la oss hoppe nokre år tilbake i historia, nærare 1910. Norge har nett blitt ein sjølvstendig stat. Dei første folkemusea vert etablert på Austlandet. Sunnfjord skulle ikkje vere snauare, og starta eit eige sogelag dette året. Initiativtakarane byrja å samle gjenstandar, og i 1926 opna dei Sunnfjord Museum på Tangen i Jølstra midt i Førde.

Faksimile av annonse på gult avispapir for Opningsfest for sunnfjord museum. — Annonse i Firda 31. juli 1926 viser programmet for opningsfesten. Hovudtalaren Otto Huseklepp, var lærar på Sunnfjord ungdomsskule og engasjerte seg i å samle gjenstandar til museet.

Svartkvittbilete av personar rundt eit dekka bord med kvit duk. Kvinnene i bunad på ei side, mennene i bunad på den andre sida. — Sunnfjord museum byrja ein tradisjon med å arrangere Sunnfjordstemna, som vi ser bilete av her. Kanskje gjenoppstår denne tradisjonen i jubileumsåret 2026?

sunnfjord-museum/1920_ca_movika_husmannsplassen-beskjaert.jpg. — I 1950 flytta Sunnfjord Museum til denne Husmannsplassen i Movika. Dei gamle bygga står framleis der dei sto på biletet. Fotografen er ukjend. Biletet er ei gåve frå Ottar Farsund.

Flyfoto i svart-kvitt med små trehus plassert i terrenget i Movika. — Sunnfjord Museum i 1956. Husmannsplassen ligg oppe til venstre. Konservator Kristine Ness har den siste tida dokumentert korleis kvinner frå regionen, inklusive husmannskona Marte Movik frå denne garden, tente som ammer for rike familiar sine barn i Bergen.

Tinga på museet

I Movika skaut utviklinga fart. Her var det plass til å bygge eit friluftsmuseum med kulturlandskap. I 1977 fekk museet sin første tilsette, Ludvig Søgnen frå Sande. I 1980 kunne han flytte inn i eit administrasjonsbygg, og få år seinare fekk museet eigen verkstad. I 2009 gjekk Sunnfjord Museum inn i Musea i Sogn og Fjordane - der vi er i dag.

Kvinne med raud kåpe og svart hør. KVite bommulshanskar. Framfor ein reol med eit treskrin i. — Då Musea i Sogn og Fjordane opna fellesmagasinet Tinghuset i 2024, plasserte kulturminister Lubna Jaffery Sunnfjord Museum sin først registrerte gjenstand - dette skrinet med karveskurd frå Stardalen i Jølster - som ei symbolsk opning. Arkivfoto.

Det er dei innsamla bygningane og gjenstandane som er grunnlaget for museet. Samlinga består av

14 000 gjenstandar, hovudsakleg frå hus og heim og gardsdrift
7 tradisjonsbåtar
33 kulturhistoriske bygningar
Fleire tusen foto frå fotografar som Anton Øygard, Tollef Sandal, Elias Eide, Olai Fauske.

Ut frå dette formidlar museet kulturhistorie og immateriell kulturarv frå Indre Sunnfjord, og viser byggeskikk og levesett frå 1500- til 1900-talet. Det bevarer kulturlandskap og kulturhistoriske løyper og har skiftande utstillingar i besøksbygget.

Folka på museet

Utan fagfolk som tek vare på samlinga, og hjelper oss å forstå gjenstandane og levesetta, har eit museum lite å by på. Det er mange funksjonar å fylle - og dei tilsette er heilt vesentleg. Her er gjengen som driv Sunnfjord Museum:

Sju personar på gruppebilde framfor eit gamalt trehus.

Museumspedagog Nina Renate Brendsdal (til venstre), har formidlingsansvaret. Blant anna har ho ansvar for å lage opplegg til og ta imot barn og unge frå skule og barnehage.
Konservator Kristine Ness, held kontroll på samlinga og forskar.
Driftsteknikar Freddy Sårheim Brakestad tek seg av førefallande praktiske oppgåver på museet.
Museumsvert Knut Arild Myklebust syt for at gjestene har det bra og at arrangementa går knirkefritt.
Dei bygningsantikvariske handverkarane Knut Arve Helle og Stig Magne Spjutøy tek vare på dei kulturhistoriske bygga. Dei brukar tradisjonelle handverksteknikkar i arbeidet sitt, som dei også formidlar til andre.
Museumsleiaren Sallie Anna Pisera er museet sitt kontaktpunkt med omgjevnadene, held i trådane og legg planar for framtida. Ho er også ivrig på å lage forskingsbaserte utstillingar.

2024-09-12_09-09_tinghuset_bunad-7.jpg. — Sunnfjord Museum har mange folkedrakter i samlinga si. Her driv Kristine Ness med registrering av eit liv. Arkivfoto.

Dette skjer i jubileumsåret

– I år skal publikum blant anna få oppleve gamle historier fortalt på nytt. Blant anna opnar vi opp to bygg som har stått her omtrent sidan oppstarten, men ikkje har vore opne for publikum før no, seier Pisera.

Løsetloftet – eit freda loft som handverkarane har jobba med å restaurere sidan 2023. Ei segn, eller kanskje er det historie, om loftet, er at Kong Christian IV av Danmark og Norge overnatta her då han reiste gjennom distriktet for rundt 400 år sidan. På Bergen Museum skal restane etter det som kan vere senga han sov i, vere lagra. Denne senga har handverkarane laga ein kopi av, slik at gjestene kan oppleve loftet slik kongen kan ha gjort det.

Videoen viser kløyving av stokken som er brukt til å gjenskape kongesenga.

Gulehuset – har fungert som lager for gjenstandar i alle år. No blir det innreia som skomakarverkstad og ei krambu. Dette bygget vil ha universell utforming, i motsetnad til dei fleste kulturhistoriske bygga, som er svært krevjande å ta seg inn i til dømes for rullestolbrukarar.
Utstillingssalen er pussa opp med skikkeleg lyd og lysanlegg. Her kjem jubileumsutstillinga.
Arrangementsåret byrjar med programslepp for året den 26. februar. Her vil det bli presentert fleire arrangement med jubileums-tema frå 31. mai til 15. august, inklusive – ta da – eit Sunnfjordstemne.

– Det vi håpar, er at dei nye historiane og nyopna bygga vil gje publikummet vårt ei ny oppleving av gamal historie. At dei får ein sterkare eigarskap eller tilkopling til lokalhistoria. At dei føler at dei har ei rolle i det vi formidlar, at det ikkje berre er rart og eksotisk, men ein del av mange sine personlege historier, seier Pisera, og ønskjer vel møtt!

Finn ut meir om kva som skjer på Sunnfjord Museum - sjå opplevingane nedanfor.

Opplevingar

Sjå alt som skjer

Areal bilete av museumstunet bak teksten "Sunnfjord Museum 1926-2026, Kulturarv gjennom 100 år"

26. februar 19:00 - 20:30

Medieomtale frå 1926

Vi klarar ikkje å spore noko redaksjonell omtale i lokalavisa Firda frå opninga i 1926. Som ein liten kuriøsitet, kan vi nemne at i samlinga til Sunnfjord Museum, kan ein finne Øens prent, som Firda vart trykt på dei første åra.

Her finn vi også redaktør Kristian Ulltang sitt kamera, ein Kodak Brownie No 2A, som han skal ha brukt då han starta opp avisa og heile tida sidan. Kameraet var ei gåve til museet frå søstrene Aashild Pettersen og Borgny Ulltang i 2008.

Nedanfor kan du lese ei melding frå opninga, eit lesarinnlegg av ein framtidig Førde-ordførar, A. G. Holsen. Han var ikkje snau med å kaste om seg med både ris og ros, etter at han tilfeldigvis overvar opninga under ein lenger sykkeltur i Sunnfjord.

A.G. Holsen i Firda

Lesarbrev frå museumsopninga 1926

Eg hadde den store hugnad å få vere tilstades ved opninga av Sunnfjord Museum i Førde. Der fekk eg også høve til å helsa på mange kjenningar. Ungdomsskulelærar Huseklepp heldt ei retteleg gild opningstala. Han er ein særs flink talar no Huseklepp. Mål, innhald og framføring er so harmonisk at det er ei gleda å høyra han. Han hev også utvikla seg som talar svært mykje sidan sist eg høyrde han.

Det einaste eg vil kritisere han for i opningstala, var at han var for mykje bygdepatriot. Han rosa rosa for mykje Gaular og gaulværingane. Er der noko bygd i Sunnfjord som her må nemnast framum andre, so er det utan tvil Jølster. Her hev med slike som: Anders Endestad, som smed og mekanikar, And. Og Bertel Aasen som snikkarar (særleg orgelbygjarar), Andrea i Sandneset særleg som meister å veva teppe.

Det er sagt at museumsbygnaden var den gamle verkstaden til Anders Endestad og då der det ufatteleg at ikkje den mann vart nemnd med eit ord. Særleg burde han vore nemnd i opningstala. Etter mitt kjennskap er han eit av dei største geni som Sunnfjord har fostra som mekanikar. Det var nemn mange andre som bverre er småkarar mot han.

Visstnok hev Gaular – eller rettare Huseklepp – samla mesteparten av dei ting som museet rår yver. Men mykje var berre småting som ikkje burde vore kvar for seg, men fleire ting under eit. Likevel er det gildt at Sunnfjord hev fenge sitt museum. Eg vil vona at det snart vert eit heilt Sunnfjordtun.

Elles var det svært mange som tala. Ein ting undra meg, og det var at ein mann som ordførar Tefre kunde stå og knota på riksmål som han gjorde. Det var då stivt og unaturleg for ein yngre bonde her frå Fjordane, at det er reint rart å høyra. Kvifor då ikkje heller bruka bygemålet sitt?

Noko av det gildaste på innviingsfesten var den væne songen av Førde songlag. Det var reint hugnadsamt å høyra og sjå kor den unge dirigenten frk. Sølvberg, fekk sving på songarane og songen. Ho er ein meister i så måte.